Wanneer speelt een redelijke termijn in het strafrecht?
Met ‘redelijke termijn strafrecht’ wordt bedoeld dat een strafzaak binnen een aanvaardbare tijd moet worden behandeld. Maar wanneer begint die termijn, hoeveel tijd mag een procedure kosten en wat gebeurt er als de behandeling te lang duurt? Dat zijn belangrijke vragen als u al geruime tijd op duidelijkheid wacht.
Een langdurige strafzaak kan gevolgen hebben voor uw werk, onderneming, gezin en toekomstplannen. Toch betekent een lange wachttijd niet automatisch dat de zaak vervalt. Hieronder leest u welke uitgangspunten gelden en wat een advocaat in uw situatie kan onderzoeken.
Wat betekent ‘redelijke termijn strafrecht’?
Het recht op behandeling binnen een redelijke termijn staat in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Het beschermt een verdachte onder meer tegen een te langdurige onzekerheid over de uitkomst van een strafvervolging.
De beoordeling draait niet alleen om het aantal verstreken maanden. Ook de ingewikkeldheid van de zaak, het procesverloop en de handelwijze van de betrokken instanties tellen mee. Een omvangrijk onderzoek met meerdere verdachten kan meer tijd vragen dan een eenvoudige zaak.
De redelijke termijn in het strafrecht is daarom geen vaste uiterste datum waarna vervolging niet meer mogelijk is. Het is een juridisch beoordelingskader. De rechter beoordeelt aan de hand van de omstandigheden of de procedure te lang heeft geduurd en welke gevolgen daaraan moeten worden verbonden.
Wanneer begint de termijn te lopen?
De termijn begint niet zonder meer op de datum van het vermeende strafbare feit of de aangifte. Het gaat om een handeling van de Nederlandse overheid waaruit de betrokkene redelijkerwijs kan afleiden dat het Openbaar Ministerie hem of haar voor een bepaald strafbaar feit zal vervolgen.
Een inverzekeringstelling of de betekening van een dagvaarding geldt in ieder geval als zo’n handeling. Bij andere gebeurtenissen moet nauwkeurig worden gekeken naar de inhoud en omstandigheden. Een eerste politieverhoor is bijvoorbeeld niet automatisch het beginpunt, maar kan dat afhankelijk van de situatie wel zijn.
Dat onderscheid kan veel uitmaken. Wie rekent vanaf de datum van een aangifte, kan ten onrechte denken dat de termijn al is overschreden. Andersom kan de relevante begindatum eerder liggen dan de datum waarop de dagvaarding is ontvangen.
Voor de redelijke termijn in het strafrecht is een controleerbare tijdlijn daarom essentieel. Een advocaat kijkt niet alleen naar wat u zich herinnert, maar ook naar processen-verbaal, uitreikingsstukken en correspondentie van politie en justitie. Voor de bredere samenhang helpt het om te weten hoe een strafzaak van verhoor tot zitting verloopt.
Welke richtlijnen gelden voor de duur van een strafzaak?
De Hoge Raad heeft uitgangspunten ontwikkeld voor de beoordeling van de procesduur. Een belangrijke basis is het overzichtsarrest van 17 juni 2008. Voor behandeling in eerste aanleg en hoger beroep gelden in hoofdlijnen de volgende richtlijnen.
Procesfase of situatie | Uitgangspunt voor de behandeling |
Eerste aanleg, reguliere strafzaak | Einduitspraak binnen twee jaar na het relevante startmoment |
Hoger beroep, reguliere strafzaak | Einduitspraak binnen twee jaar na het instellen van hoger beroep |
Voorlopige hechtenis in verband met de zaak of toepassing van jeugdstrafrecht | In beginsel een korter uitgangspunt van zestien maanden per genoemde instantie |
Dit zijn uitgangspunten, geen onvoorwaardelijke garanties. Bijzondere omstandigheden kunnen een langere behandelduur rechtvaardigen. Ook moet worden vastgesteld welk uitgangspunt precies op uw zaak van toepassing is.
De redelijke termijn in het strafrecht wordt bovendien per procesfase beoordeeld. Het is dus niet voldoende om uitsluitend de tijd tussen het eerste politiecontact en de laatste uitspraak op te tellen. In cassatie gelden daarnaast eigen aandachtspunten, waaronder de tijd die nodig is om het dossier aan de Hoge Raad te sturen.
Welke omstandigheden tellen mee?
Een rechter kijkt onder meer naar de complexiteit van het onderzoek. Buitenlandse rechtshulp, deskundigenonderzoek of een groot aantal samenhangende zaken kunnen extra tijd vragen. Dat betekent niet dat iedere vertraging daarmee gerechtvaardigd is. De verklaring moet passen bij het daadwerkelijke procesverloop.
Ook de invloed van de verdediging kan meewegen. Denk aan onderzoekswensen, het horen van getuigen of verzoeken om uitstel. Maar het gebruikmaken van verdedigingsrechten betekent niet automatisch dat alle daaropvolgende vertraging voor rekening van de verdachte komt. De reden voor het verzoek en de manier waarop het is behandeld blijven relevant.
Verder wordt gekeken naar het handelen van politie, Openbaar Ministerie en gerecht. Lange perioden waarin weinig gebeurt, kunnen aanleiding geven tot nader onderzoek. Een verwijzing naar drukte verklaart op zichzelf nog niet waarom de behandeling juridisch aanvaardbaar lang duurt.
Wat gebeurt er bij overschrijding van de redelijke termijn?
Een overschrijding van de redelijke termijn in het strafrecht kan bij een veroordeling leiden tot strafvermindering. Hoe dat wordt verwerkt, hangt onder meer af van de duur van de overschrijding en de straf die de rechter zonder die overschrijding passend zou vinden.
Soms blijft het bij de vaststelling dat de termijn is overschreden. Dat kan bijvoorbeeld samenhangen met een beperkte overschrijding of met de aard en hoogte van de opgelegde straf. Een langere procedure betekent dus niet automatisch een bepaalde korting.
Een termijnoverschrijding leidt volgens vaste rechtspraak op zichzelf niet tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. De gedachte dat een strafzaak na twee jaar vanzelf stopt, is daarom onjuist. Ook volgt er niet automatisch vrijspraak uit: de beoordeling van het bewijs staat los van de vraag of de behandeling te lang heeft geduurd.
Een financiële vergoeding is evenmin een vanzelfsprekend gevolg. Laat afzonderlijk beoordelen of daarvoor in uw omstandigheden een juridische grondslag bestaat.
Voorbeeld: een procedure van 27 maanden
Stel dat in een reguliere zaak tegen een volwassen verdachte 27 maanden verstrijken tussen het juridisch relevante startmoment en het eindvonnis. Er is geen voorlopige hechtenis en geen bijzondere complexiteit die de duur verklaart.
Dan bestaat aanleiding om een mogelijke overschrijding te onderzoeken. Maar de rekensom ‘27 maanden min 24 maanden’ bepaalt nog niet zelfstandig de uitkomst. Eerst moeten het startmoment, het toepasselijke uitgangspunt en eventuele vertragende omstandigheden worden vastgesteld. Daarna komt de vraag aan bod welk gevolg passend is.
Wat kunt u doen als uw strafzaak lang stil lijkt te liggen?
Laat eerst vaststellen waar de procedure staat. Geen recente brief ontvangen betekent niet noodzakelijk dat het onderzoek stilligt. Andersom kan het ontbreken van zichtbare voortgang reden zijn om via een advocaat informatie op te vragen.
Voor een beoordeling van de redelijke termijn in het strafrecht zijn vooral de volgende stukken nuttig:
Politiestukken: uitnodigingen voor verhoor, stukken over aanhouding en eventuele inverzekeringstelling.
Berichten van het Openbaar Ministerie: waaronder een dagvaarding, strafbeschikking of andere correspondentie over de vervolging.
Processtukken van het gerecht: oproepingen, beslissingen over uitstel en eerdere uitspraken.
Een eigen overzicht: data van contactmomenten en relevante gevolgen voor uw werk, onderneming of persoonlijke situatie.
Uw advocaat kan deze informatie naast het dossier leggen, het verloop reconstrueren en beoordelen of een beroep op termijnoverschrijding zinvol is. Ook kan worden besproken of het verstandig is om aandacht te vragen voor de voortgang of de kwestie op een zitting aan de orde te stellen.
Blijf andere procesdeadlines bewaken. Een mogelijke overschrijding vervangt geen tijdig verzet, hoger beroep of andere noodzakelijke proceshandeling. Wacht daarom niet op de volgende zitting als u een beslissing of oproep ontvangt. Twijfelt u over het moment om hulp te vragen, dan leest u hier wanneer juridische bijstand in een strafzaak verstandig is.
Niet hetzelfde als verjaring of een zakelijke deadline
De redelijke termijn in het strafrecht moet worden onderscheiden van verjaring. Verjaring gaat over de vraag of strafvervolging door tijdsverloop nog mogelijk is. Daarvoor gelden andere regels, die onder meer afhangen van het strafbare feit en gebeurtenissen die invloed hebben op de verjaringstermijn.
Voor ondernemers is ook het onderscheid met contractuele termijnen belangrijk. Een met een klant afgesproken opleverdatum voor bijvoorbeeld schilder- en decoratiewerk voor woningen en bedrijfspanden gaat over de uitvoering van een overeenkomst. Dat is een andere juridische vraag dan de duur van een Nederlandse strafvervolging.
Een zakelijk geschil en een strafzaak kunnen naast elkaar bestaan, maar vragen om een afzonderlijke beoordeling. Ook schade door een langdurige procedure, zoals gemiste opdrachten of reputatieproblemen, bewijst op zichzelf nog niet dat de redelijke termijn is overschreden. Bespreek zulke gevolgen wel met uw advocaat, zodat duidelijk is welke belangen spelen.
Veelgestelde vragen over de redelijke termijn in het strafrecht:
Is een strafzaak na twee jaar te laat? Niet automatisch. Twee jaar is in reguliere zaken een belangrijk uitgangspunt voor behandeling per instantie. Het juiste startmoment en eventuele bijzondere omstandigheden moeten worden meegewogen. Laat uw zaak beoordelen door een advocaat.
Begint de termijn bij mijn eerste politieverhoor? Dat kan, maar is niet vanzelfsprekend. Beslissend is of een overheidshandeling redelijkerwijs de verwachting van vervolging voor een bepaald feit heeft gewekt. De inhoud en omstandigheden van het verhoor kunnen daarbij van belang zijn.
Geldt voor minderjarigen een kortere termijn? Bij toepassing van jeugdstrafrecht geldt in beginsel een korter uitgangspunt van zestien maanden voor de behandeling in eerste aanleg en hoger beroep. Welke maatstaf in een concrete zaak geldt, hangt af van de situatie.
Krijg ik automatisch strafvermindering? Nee. Een overschrijding kan bij een veroordeling aanleiding geven tot strafvermindering, maar soms blijft het bij een constatering. De duur van de overschrijding en de voorgenomen straf spelen daarbij een rol.
Kan ik vanwege de lange duur stoppen met reageren op brieven? Dat is onverstandig. Een mogelijke overschrijding laat andere verplichtingen en procesdeadlines niet zonder meer vervallen. Bespreek ontvangen stukken tijdig met uw advocaat. Deze informatie is algemeen en vervangt geen juridisch advies.
Laat de duur van uw strafzaak zorgvuldig beoordelen
Wilt u weten of de redelijke termijn in het strafrecht in uw zaak een rol speelt? Dan is meer nodig dan alleen de datum van uw eerste politiecontact. De processtukken, verschillende behandelfasen en oorzaken van vertraging bepalen samen de beoordeling.
Janssen Van den Biezenbos Advocaten in Eindhoven ondersteunt verdachten vanaf het politieverhoor tot de behandeling bij de rechter, in Noord-Brabant en waar nodig daarbuiten. U heeft één vaste advocaat als aanspreekpunt. Samen bespreekt u de tijdlijn, mogelijke juridische stappen en de verwachte kosten, met een realistische inschatting van wat een termijnverweer voor uw zaak kan betekenen.
